محدّثين اماميه در كنار پيروان ديگر مذاهب بسر مىبرده‌اند ، از اين رو ترس و تقيّه ، يا رعايت جنبه‌هاى زندگى مشترك ، آنان را وادار به تعديل و ملايم‌نمودن برخى از آراء اعتقادى خود ، كه خللى در اصول اساسى اعتقادى آنها وارد نمىآورد مىكرد ، موضوعى كه مدرسه قم دغدغه رعايت آن را نداشت ، از اين رو مدرسه قم از وضعيت استثنايى و منحصر به فردى ، در ميان اغلب دار العلم‌هاى فعّال آن دوره برخوردار بود . مشهورترين دار العلم‌هاى صاحب نام آن دوره ، عبارت بودند از : مدارس خراسان در نيشابور و طوس جز آن ، كه مذاهب فقهى و كلامى رايج در آنها شافعى و حنفى و كرّامى و ماتريديه و شيعيان امامى و اسماعيلى بود . و مدرسه رى كه در آن حنفيان و شافعيان و اماميه به فعاليت مشغول بودند . و مدرسه اصفهان كه بيشتر از آن حنبليان و اهل حديث بود . اما شهر بغداد كه مشهورترين و پر آوازه‌ترين مدارس جهان اسلام را در خود جاى داده بود ، مخلوط غريب و ناهمگونى از مذاهب و نحله‌ها و عقايد و دينها را در خود جاى داده بود ، ليكن در ميان تمام اين دار العلم‌ها ، قم توانست يكپارچگى خود را حفظ نمايد ، و پيروان مذهب شيعهء امامى توانستند در آن مدرسه‌اى انحصارى ، كه بدور از ديگر مذاهب باشد به وجود آورند ، و چندين قرن بدور از كشمكشهاى سياسى و مذهبى حاكم بر جهان اسلام ، در آن دوران ، به فعاليّت بپردازد ، و از آسيب‌هايى كه گريبانگر مدارس و دار العلم‌هاى ، فوق الذكر شده بود بدور بماند . اين وضعيت بگونه‌اى با نام مكتب قم در آميخته است ، كه لقب قمّى با شيعى تقارن و تلازم دارد ، و جز آن نياز به توضيح دارد . جنبه ديگر در مكتب قم عربيت آن است ، در برابر ديگر دار العلم‌ها ، كه بطور عموم سردمداران علمى آن ايرانى و موالى بوده‌اند . اين خصيصه در مكتب قم ، عاملى جز أشعريان قم نداشته است . اين خاندان مبارك كه از خاندان‌هاى اصيل و ريشه‌دار عرب عاربهء يمن بشمار مىرود ، خاستگاه نخستين آنان يمن و سپس كوفه بوده است ، و هنگامى كه به قم هجرت نمودند ، تمامى ويژگىها و خصوصيات عربى خود را به آنجا منتقل كردند ، و در